Het onderstaande artikel betreft de oorspronkelijke versie met uitgebreidere uitspraken en toelichtingen met betrekking tot het interview voor VolZin.
‘De werkelijke uitdaging begint pas wanneer je je weer begeeft in de maatschappij’
Door Geertje Cornelissen
Fransman Didier (45) verliet familie, vrienden en geliefde om zich terug te trekken in een Tibetaans Boeddhistisch klooster. De worsteling die hieraan voorafging, is te zien in de documentaire ‘Drie jaar, drie maanden, drie dagen’. VolZin-verslaggeefster Geertje Cornelissen bekeek de film met boeddhist Rodin van Erven (25). Ook hij heeft lange retraites volbracht. “Volledige onderwerping aan kloosterleefregels is niets voor mij.” (Lees meer)
“Gedurende mijn middelbare schoolperiode voelde ik reeds een bepaalde sociaal-maatschappelijke druk. Die onvermijdelijke wat-wil-je-worden-vraag hing constant boven mijn hoofd. En ik weet het nog steeds niet.” Toen hij als 17-jarige zijn havodiploma behaald had, besloot hij een rondreis door Indonesië te maken met een goede vriend. “Ik wilde loskomen van die druk. Ik voelde me niet klaar om direct een vervolgopleiding te starten.” Tijdens zijn reis ontmoette Rodin een brahmaanse priester die hem aanbood een traditioneel zegeningritueel te ondergaan. “Uit nieuwsgierigheid besloot ik op diens voorstel in te gaan. Eerst vond een ritueel reinigingsproces plaats en vervolgens begeleidde hij mij in meditatie terwijl hij enkele mantra’s prevelde. Op een gegeven moment hoorde ik een hoge piep in mijn oren. Toen die ophield, leek alles om me heen intens fel: mijn visuele perceptie was helderder dan ooit tevoren. Ik was compleet sprakeloos. Ik raakte in een staat van bewustzijn die ik eerder niet kende.” Rodin kwam gedurende zijn reis regelmatig bij de brahmaanse priester terug. Na verloop van tijd adviseerde de man hem zich te verdiepen in het Thaise Theravada boeddhisme. “Ik wilde meer grip krijgen op hevige emoties als woede en onzekerheid, zodat de ervaring van dergelijke emoties van minder overweldigende invloed zouden worden. In Thailand kent men voor buitenstaanders enkele relatief gemakkelijk toegankelijke tradities binnen de nationale religie. De taalbarrière maakt het soms lastig om zelf in direct contact te komen met bepaalde monniken, echter met vertalinghulp van een goede kennis kon dit probleem overstegen worden.”
Confrontatie in de jungle
Rodin verdiepte zich in het boeddhisme en vertrok op zijn negentiende naar Thailand. “Na een periode van intellectuele studie van deze boeddhistische traditie, wilde ik meer concrete praktijkervaring opdoen.” Hij verbleef een aantal weken bij een aantal monniken van zogeheten woudtraditie (‘Tudong Kammathan’). Zij trekken van plek tot plek om zich te behoeden voor wereldse geneugten die ontstaan wanneer men zichzelf een permanente verblijfplaats toekent. (Wereld)verzaking is een belangrijk principe binnen het boeddhisme. “De leer omschrijft dat de universele werkelijkheid van het bestaan onbestendig is. Doordat we de dingen niet overeenkomstig de werkelijkheid ervan ervaren, klampen we ons vast aan iets dat in essentie onbevredigend is.” Met de woudmonniken sliep Rodin geregeld middenin de wildernis. “In de jungle ging ik de confrontatie aan met mezelf. In de jungle hoor je allerlei vreemde geluiden, het wekte de indruk dat er ieder moment angstaanjagende dingen konden gebeuren. Die angst leerde ik te relativeren. Ik kan mezelf gek maken door te gaan geloven in deze verstrooide gedachten, maar uiteindelijk zijn het enkel mentale voorstellingen van een ervaring die niet op de werkelijkheid berusten.” De retraite en het boeddhisme hebben Rodin naar eigen zeggen veranderd. In positieve zin, welteverstaan. “Ik ben veel kalmer nu. Ik had een leven vol feesten, concerten en reizen. Toch ontbrak er iets. Ik verlangde voortdurend naar een evenwichtiger gevoel van welbehagen. Het boeddhisme leert je je verlangens te begrijpen en de hunkering ernaar op te geven. Als je woede voelt opkomen, merk je dat je ademhaling sneller gaat. Door meditatie en ademhalingstechnieken kun je dit gevoel sneller inkaderen en relativeren. Ik heb nu minder behoefte aan prikkels van buitenaf voor een algemeen gevoel van welbehagen.”
Een onverklaarbare leegte
Fransman Didier beschrijft in de documentaire een soortgelijk gevoel. Als onderwater-archeoloog genoot hij de schoonheid van de zee. “Ik mag dit aanschouwen en krijg er nog voor betaald ook. Maar zelfs wanneer de pracht van de natuur me overrompelt, ben ik niet compleet gelukkig. Ik heb altijd de kans gehad om me te ontplooien. Toch voel ik een onverklaarbare leegte. Wat kan ik doen om vrijheid te bereiken? Ik voel dat ik die vrijheid in mezelf moet zoeken, in stilte. Er zit maar een ding op. Een retraite.” Rodin glimlacht. “Dat is voor mij wel enigszins herkenbaar.” Zodra hij in de gelegenheid is, vertrekt hij weer naar Thailand voor een verblijf bij de monniken. “Niet om daar de rest van mijn leven te slijten. Ik wil mezelf verder ontwikkelen op spiritueel gebied.” En aan de realiteit ontsnappen? “Zo zie ik het helemaal niet. Hoe beter men in balans is, hoe meer men in staat is anderen ten dienste te staan.” Zelfontplooiing via een maatschappelijke carrière ziet hij niet zo zitten. “Je maakt jezelf al gauw tot een slaaf van een zelfopgelegd systeem van verplichtingen en verwachtingen. De conditionering van de hedendaagse maatschappij heeft veel vooropgestelde regels bepaald. Die vooropgestelde regels heb ik altijd maar met moeite kunnen accepteren. Als klein kind vroeg ik me al af waarom ik naar school moest. Waarom mag ik niet op een andere manier leren, dacht ik.”
Vasthouden aan één plan
Toch heeft Rodin een universitaire opleiding – met een specialisatie in de boeddhologie – aan de Universiteit van Leiden, afgerond. “Een docent bood mij de gelegenheid intellectuele kennis over het boeddhisme te onderbouwen; een uiterst leerzaam proces, echter, na verloop van tijd, besefte ik dat op dat moment geen ambitie voelde voor een wetenschappelijke carrière. Daar de wetenschap objectief behoort te zijn, is er geen ruimte voor beschouwing van persoonlijke directe praktijkervaring. Hierdoor ontstaat de kans, althans voor mij, dat de stof degradeert tot enkel theoretische kennis.” Rodin woont na het afronden van zijn studie tijdelijk weer bij zijn ouders en verdient zijn geld met het verhandelen van amuletten, o.a. via internet. Ook schrijft en redigeert hij artikelen voor meerdere websites over de Thaise variant van het boeddhisme. Met een Engelse vriend maakt hij plannen om in Thailand een boeddhistische ashram – studie- en meditatiecentrum – op te richten. Hij hoopt voor de zomer te vertrekken. “We zetten cursussen op voor iedereen die interesse heeft. Ongeacht leeftijd of opleidingsachtergrond. Er bestaat daar veel vraag naar een dergelijk studiecentrum. Het helpt ook dat ik vertrouwd ben geraakt met de lokale cultuur, en dat de kosten voor levensonderhoud in Thailand relatief laag zijn. Daarbij is het ook van belang dat ik iets heb om op terug te vallen als ik van tijd tot tijd afgezonderd ben van de samenleving. Iets wat brood op de plank brengt. Ik weet niet of ik de rest van mijn leven in Thailand blijf. Ik wil niet te sterk vasthouden aan één plan.”
Rodin verwacht dat het hem eenvoudiger afgaat om huis en haard te verlaten dan Didier. We zien in de film hoe de Fransman zijn vaste, goedbetaalde baan als archeoloog opzegt. Zijn schitterende huis, middenin de natuur, laat hij achter. Didier heeft zich twaalf jaar mentaal voorbereid op zijn verblijf in een Tibetaans Boeddhistisch klooster in de Franse Alpen. Hier sluit hij zich drie jaar, drie maanden en drie dagen af van de buitenwereld. De tijd die volgens een Tibetaans Boeddhistische traditie nodig is om een verlichte status te bereiken. Wat hij na zijn terugkeer van plan is? Geen idee. Zijn vriendin begrijpt hem niet, hoe vaak Didier zijn gevoelens ook probeert uit te leggen. “Ja, je bent misschien de vrouw van mijn leven. Maar dit weegt zwaarder.” Ze staart hem een tijdje zwijgend aan. Wat zeg je daar nu op?
Relatie versus verzaking
Ook Rodin heeft een vriendin. “Maar ik zou kiezen voor een orde waarbij contact met de buitenwereld is toegestaan. Misschien niet op elk willekeurig moment van de dag, maar zeker eens in de zoveel tijd.” Vergt dat niet evengoed veel van zijn geliefde? “Na onze gezamenlijke reizen sloot ik me dan nog voor een bepaalde tijd aan bij Thaise monniken. Mijn vriendin en ik hielden telefonisch contact en dat ging prima. Ze weet hoe ik in het leven sta en gunt me die vrijheid.” Als Didier voor zijn vertrek op bezoek gaat bij een vriend, vraagt die hem licht verwijtend: “Waar is je vriendin?” Didier: “Bij haar vriend, denk ik.” Er valt een stilte. “Als jij dit niet per se wilde doen, dan was ze nog hier.” Didier: “Zo zie je maar hoe diep de relatie is.” Is een liefdesrelatie wel mogelijk voor iemand die uit is op (wereld)verzaking, vraag ik aan Rodin. “Jazeker. Voor mij betekent het niet dat ik me letterlijk van alles en iedereen losmaak; werkelijke verzaking gaat niet om het volledig opgeven van wereldse bezittingen en relaties, maar om het koesteren van verlangen daarnaar te ontstijgen. Ik streef ernaar om zonder verwachtingen van mijn vriendin te houden. Om wie zij is, ongeacht haar keuzes.” Wat nu als ze een ander vindt, terwijl hij in de jungle mediteert? “Natuurlijk heeft dat een emotionele impact tot gevolg. Het is belangrijk die gevoelens niet te onderdrukken, dat zou onnatuurlijk zijn. Daarentegen is het van wezenlijk belang dergelijke ervaringen te aanschouwen voor wat ze zijn, zodoende kun je ze relativeren en door middel van meditatie de aard van bepaalde mentale processen beter leren begrijpen en sneller als zodanig herkennen–met als uitgangspunt dat alles wat men ervaart vergankelijk, onbevredigend en niet-zelf is.”
Paradoxaal
Terug weer naar de documentaire. We zien hoe mannen en vrouwen het Franse klooster verlaten. Dit is de groep die zich vóór Didier ruim drie jaar terugtrok. Mensen in lange, rode gewaden en met grote hoofdtooien komen naar buiten. Sommigen glimlachen stralend, wellicht van trots. Anderen kijken bescheiden naar de grond. Familieleden ontvangen hen met bloemen en open armen. Rodin merkt op: “Het is een onvermijdelijke paradox. Je wordt als een held ontvangen, terwijl je je juist hebt losgemaakt van het streven naar zo’n status, het is een onvermijdelijke paradox die voortkomt uit de dynamiek tussen (wereld)verzaker en gemeenschap der lekenvolgelingen in het oude India; in navolging van het spirituele doel vestigt de verzaker zichzelf tijdelijk buiten de maatschappij – nadat hij of zij de staat van volledig ontwaken heeft verwezenlijkt, keert deze persoon terug naar de maatschappij, waar hij vervolgens als een overwinnaar wordt beschouwd. Aldus verlangt men rituele dienstverlening van hem of haar.” Een mannelijke ex-retraiteganger merkt op: “Het moeilijkste is de confrontatie met je ego. Je eigen verlangens en angsten die je in de weg zitten.” Rodin is het deels met hem eens, maar voegt hieraan toe: “Natuurlijk kom je jezelf tegen. Maar de werkelijke uitdaging begint pas wanneer je je weer begeeft in de maatschappij. Hoe behoud je mentale evenwicht dat je in het veilige klooster gevonden hebt ontwikkelt, en hoe pas je het daarna toe op de dagelijkse praktijk?” Een vrouwelijke ex-retraiteganger werpt dezelfde vraag op. Het antwoord blijft helaas uit.
Terug weer naar de documentaire. We zien hoe mannen en vrouwen het Franse klooster verlaten. Dit is de groep die zich vóór Didier ruim drie jaar terugtrok. Mensen in lange, rode gewaden en met grote hoofdtooien komen naar buiten. Sommigen glimlachen stralend, wellicht van trots. Anderen kijken bescheiden naar de grond. Familieleden ontvangen hen met bloemen en open armen. Rodin merkt op: “Het is een onvermijdelijke paradox. Je wordt als een held ontvangen, terwijl je je juist hebt losgemaakt van het streven naar zo’n status, het is een onvermijdelijke paradox die voortkomt uit de dynamiek tussen (wereld)verzaker en gemeenschap der lekenvolgelingen in het oude India; in navolging van het spirituele doel vestigt de verzaker zichzelf tijdelijk buiten de maatschappij – nadat hij of zij de staat van volledig ontwaken heeft verwezenlijkt, keert deze persoon terug naar de maatschappij, waar hij vervolgens als een overwinnaar wordt beschouwd. Aldus verlangt men rituele dienstverlening van hem of haar.” Een mannelijke ex-retraiteganger merkt op: “Het moeilijkste is de confrontatie met je ego. Je eigen verlangens en angsten die je in de weg zitten.” Rodin is het deels met hem eens, maar voegt hieraan toe: “Natuurlijk kom je jezelf tegen. Maar de werkelijke uitdaging begint pas wanneer je je weer begeeft in de maatschappij. Hoe behoud je mentale evenwicht dat je in het veilige klooster gevonden hebt ontwikkelt, en hoe pas je het daarna toe op de dagelijkse praktijk?” Een vrouwelijke ex-retraiteganger werpt dezelfde vraag op. Het antwoord blijft helaas uit.
Volledige onderwerping
De ligging van het klooster is beslist fenomenaal. Tussen groene bergen en heuvels doemt het wit met warmrode gebouw op, omgeven door ochtendmist. Het heeft iets sprookjesachtigs. Rodin: “Ik heb een zekere bewondering voor mensen die dit proces aangaan. Maar het is niet direct iets voor mij. Ze hanteren daar een heel duidelijk leraar-leerling principe. Iemand doet je iets voor en jij dient te volgen. In zo’n klooster heerst een sterke hiërarchie waaraan ik me juist liever niet wens te onderwerpen. Rituele vereringen zijn een vast onderdeel in de activiteiten van een dergelijke kloostergemeenschap. Het gevaar bestaat dat je deze rituele vereringen als verplichte voorwaarde voor spirituele ontwikkeling gaat beschouwen, waardoor je op den duur gehecht zult raken aan dergelijke praktijken – een wezenlijk obstakel voor het verwezenlijken van stadia van ontwaken.” Rodin voelt zich niet voor niets thuis in de Thaise woudtraditie. “Deze traditie houdt zich maar zeer beperkt bezig met rituele vereringen. Je kunt relatief gemakkelijk bij hen in de leer gaan en de praktijkbeoefening beperkt zich niet enkel tot de muren van het klooster. Dat spreekt me aan. Een volledige onderwerping aan kloosterleefregels is namelijk niet iets voor mij.”
De ligging van het klooster is beslist fenomenaal. Tussen groene bergen en heuvels doemt het wit met warmrode gebouw op, omgeven door ochtendmist. Het heeft iets sprookjesachtigs. Rodin: “Ik heb een zekere bewondering voor mensen die dit proces aangaan. Maar het is niet direct iets voor mij. Ze hanteren daar een heel duidelijk leraar-leerling principe. Iemand doet je iets voor en jij dient te volgen. In zo’n klooster heerst een sterke hiërarchie waaraan ik me juist liever niet wens te onderwerpen. Rituele vereringen zijn een vast onderdeel in de activiteiten van een dergelijke kloostergemeenschap. Het gevaar bestaat dat je deze rituele vereringen als verplichte voorwaarde voor spirituele ontwikkeling gaat beschouwen, waardoor je op den duur gehecht zult raken aan dergelijke praktijken – een wezenlijk obstakel voor het verwezenlijken van stadia van ontwaken.” Rodin voelt zich niet voor niets thuis in de Thaise woudtraditie. “Deze traditie houdt zich maar zeer beperkt bezig met rituele vereringen. Je kunt relatief gemakkelijk bij hen in de leer gaan en de praktijkbeoefening beperkt zich niet enkel tot de muren van het klooster. Dat spreekt me aan. Een volledige onderwerping aan kloosterleefregels is namelijk niet iets voor mij.”
De documentaire ‘Drie jaar, drie maanden, drie dagen’ is op 4 maart om 14.00 uur te zien op Nederland 2. Voor meer informatie, zie: http://www.boeddhistischeomroep.nl/
